Mysterieuze tekens

Op het tablet staat een magische tekst in het Grieks. De tekst is onderzocht door onderzoekers van het Instituut voor Papyrologie van de Universiteit van Heidelberg. Volgens hen bestaat die uit spreuken, kleine tekeningen en daarna een lijst met namen. De tekst is netjes geschreven, wat erop wijst dat de maker ervaring had met schrijven. Sommige magische woorden op het tablet lijken op bekende magische formules uit de oudheid, maar veel tekens komen nergens anders voor. Ze lijken geïnspireerd te zijn op Egyptische magie, zonder deze precies te kopiëren.

Wat dit tablet extra interessant maakt, is dat het Grieks niet alleen wordt gebruikt voor de spreuken, maar voor de hele tekst. In het Romeinse Westen was het gebruikelijk om alleen de magische formules in het Grieks te schrijven. Dat dit hier niet het geval is, suggereert dat de maker van de tablet waarschijnlijk zelf Grieks sprak. Dat is uitzonderlijk, want vervloekingstabletten zijn al zeldzaam in Nederland en België en een exemplaar met een volledig Griekse tekst is in deze regio vrijwel uniek.

Een klein plaatje met een grote betekenis

Het gaat om een zogenaamd defixio: een vervloekingstablet. In de Romeinse tijd werden zulke plaatjes gebruikt om bovennatuurlijke hulp in te roepen – bijvoorbeeld om een rivaal dwars te zitten, een tegenstander ongeluk te bezorgen of een conflict te op te lossen waar gewone middelen tekortschoten. Dit tablet is van lood en is nog geen 10 bij 5 cm groot. Het past dus in je hand.

Magie als onderdeel van het dagelijks leven

Voor ons klinkt magie vaak duister of geheimzinnig, maar voor de Romeinen hoorde het bij het gewone leven. Het bestaan zat vol onzekerheden: ziekte, misoogsten, diefstal of politieke rivaliteit. Met spreuken, amuletten en rituelen probeerden mensen grip te krijgen op hun lot. Dat kon positief zijn – bescherming of genezing – maar ook negatief, zoals bij vervloekingen. Magische voorwerpen zijn in het hele Romeinse Rijk teruggevonden. De gebruikte spreuken en materialen lijken sterk op elkaar. Vervloekingstabletten werden vaak gemaakt van lood. Het zware, koude metaal werd geassocieerd met de onderwereld. De tabletten werden beschreven, opgevouwen en vervolgens verborgen in een waterput, graf of gebouw. De woorden waren bedoeld voor goden en geesten, niet voor menselijke ogen.

Unieke vondst voor deze regio

Er zijn maar een paar vervloekingstabletten in Nederland en België gevonden. In het Rijksmuseum voor Oudheden wordt er één bewaard, die werd gevonden in Leiden, waar aan het begin van onze jaartelling een Romeins legerkamp was.

‍

Het enige andere bekende tablet uit Nederland werd in Bodegraven gevonden. Op dat tablet zijn de namen van 21 soldaten gegraveerd.  Dit tablet is eigendom van Museum Valkhof in Nijmegen.

‍

Ook in Tongeren is een soortgelijk vervloekingstablet gevonden, dat wordt bewaard in het Gallo Romeins Museum. Analyses hebben uitgewezen dat het lood van dat tablet uit het Duitse Eifelgebergte of het aangrenzende gebied in België afkomstig is.

Verder onderzoek nodig

Misschien is het Heerlense vervloekingstablet ook gemaakt in Keulen, destijds de hoofdstad van de provincie Germania Inferior. Daar waren zeker ateliers die lood konden gieten en bewerken. We weten dat op dit moment echter niet en daarom is verder onderzoek naar de herkomst van het lood nodig. Maar ook de inscripties zullen verder geanalyseerd worden door specialisten.

Andere vondsten van het Raadhuisplein

Deze vondst staat niet op zichzelf. Onder het Raadhuisplein kwamen ook resten van houten en stenen gebouwen tevoorschijn, Romeinse toiletten, een bronsoven en het graf van een vermoedelijke soldaat: Faustus Valerius Flaccus. Samen schetsen deze ontdekkingen het beeld van de levendige Romeinse nederzetting Coriovallum. Het lag op het kruispunt van verschillende Romeinse wegen en was verbonden met andere plaatsen in het Romeinse rijk zoals Keulen, Tongeren, Nijmegen en Leiden.

Straks te zien in het Romeins Museum

Het onderzoek naar de vondsten op het Raadhuisplein gaat nog zeker twee jaar duren. Niet alleen deze vondsten, maar ook vondsten uit ander archeologisch onderzoek in Heerlen moeten als puzzelstukjes met elkaar in verband worden gebracht om de juiste conclusies te trekken. En dan kunnen we vanaf 2028 in Het Romeins Museum de verhalen vertellen die bij deze objecten horen.

‍