De Romeinen hielden wel van een spelletje

De Romeinen speelden graag, jong en oud, arm en rijk. In het hele Romeinse Rijk zijn spelborden gevonden, in vele varianten. Denk aan het molenspel, dat eeuwenlang populair bleef en we nu nog kennen.

Het mysterie van een Romeinse steen

In het depot van Het Romeins Museum ligt al lange tijd een bijzonder stuk witte Jura-kalksteen, afkomstig uit een Franse groeve en gevonden in de buurt van het Romeinse badhuis in Heerlen aan het einde van de 19e eeuw. In het oppervlak zijn lijnen gekrast. In dezelfde omgeving kwamen ook talloze spelsteentjes tevoorschijn uit opgravingen, gemaakt van glas, been en keramiek.

Conservator Karen Jeneson van het Romeins Museum: “De steen is opvallend dik en zorgvuldig afgewerkt. Het zou goed kunnen dat hij vastzat in een houten tafel, misschien in een herberg. Een plek waar mensen samenkwamen, speelden en gokten – want ook dat deden de Romeinen graag.” Toch bleef twijfel bestaan. Het lijnenpatroon leek niet op bekende Romeinse spellen. Was dit wel een spelbord? Reden voor een grondig onderzoek.

Slijtage die spreekt

“We zien slijtage op de steen, precies op de plekken waar je je pion zou schuiven. Dat patroon past bij intensief spelgebruik”, zegt Walter Crist, archeoloog bij de Universiteit Leiden en gespecialiseerd in oude spellen. Om die sporen beter te begrijpen, maakte Luk van Goor van restauratieatelier Restaura zeer gedetailleerde 3D-scans. “Die scans maken de sporen op de steen goed zichtbaar en deze lieten subtiele verschillen zien: sommige lijnen zijn net iets dieper ingesleten dan andere. Een duidelijk teken dat bepaalde zetten vaker werden gebruikt. Ook de fraai afgewerkte randen wijzen erop dat dit een bewust eindproduct was en niet bijvoorbeeld een bouwsteen”.

AI kijkt mee naar het verleden

De volgende stap was misschien wel de meest vernieuwende. Onderzoekers van Maastricht University gebruikten kunstmatige intelligentie om mogelijke spelregels te reconstrueren. In het Digitaal Ludeme-project ontwikkelden zij Ludii: een AI-systeem dat spelregels kan achterhalen.

Onderzoeker Dennis Soemers legt uit: “We trainden Ludii met spelregels van zo’n honderd middeleeuwse of nog oudere spellen uit hetzelfde culturele gebied als de Romeinse steen. We vonden tientallen mogelijke spelregels. Met die regels speelde Ludii tegen zichzelf en ontdekte zo een paar varianten die voor mensen leuk zijn om te spelen. Daarna vergeleken we de bewegingen van de pionnen met de slijtage op de Romeinse steen. Het spelen met één set regels leidt inderdaad tot het ontdekte slijtagepatroon.” Toch houdt Soemers een slag om de arm als het om de exacte spelregels gaat. “Als je Ludii naar een lijnenpatroon laat kijken zoals op de steen zichtbaar is, dan vindt deze altijd spelregels. Dat zegt niet dat de Romeinen het spel op exact deze manier speelden.”

Dus, een echt spel!

De onderzoekers zijn zeker van hun zaak, dankzij nieuwe informatie uit de 3D-scans en de AI-simulaties. Karen Jeneson verklaart: “We weten dat de gevonden spelregels de slijtsporen op de steen verklaren en dat ze overeenkomen met spellen uit vergelijkbare culturele periodes. We hebben natuurlijk ook naar andere mogelijkheden voor het gebruik van de steen gekeken, zoals een decoratief element in de architectuur, maar we konden geen andere verklaring vinden. Het gaat dus echt om een onbekend spel uit de Romeinse tijd. Niet voor niets dat één van de belangrijkste wetenschappelijke tijdschriften over archeologie, Antiquity, dit onderzoek heeft gepubliceerd.”

Het doel van het spel? Waarschijnlijk het blokkeren van de pionnen van je tegenstander. Zulke spellen kennen we uit de Middeleeuwen. Deze steen, gevonden in Heerlen, bewijst dat ze eeuwen eerder gespeeld werd dan tot nu toe aangenomen.

‍

Zelf spelen?

Wil je het spel zelf spelen, download dan de pdf met een tekening van het spelbord en de spelregels.