Een rechthoek met daarin vier schuine en een rechte lijn, gekerfd in een stuk kalksteen uit een Franse groeve, zoals vaak ziet een spannend strategiespel er heel eenvoudig uit. De Romeinen gebruikten pionnen van glas, bot of aardewerk. Ze probeerden om de beurt elkaars pionnen te blokkeren. Wie dit het snelst deed, was de winnaar.
Wat verraadt de steen?
“We zien slijtage op de lijnen van de steen, precies op de plek waar je je pion zou schuiven”, zegt Walter Crist, archeoloog bij de Universiteit Leiden en gespecialiseerd in oude spellen. “Het uiterlijk van de steen samen met de slijtage doet erg denken aan een spel.”
Om meer zicht te krijgen op het gebruik van de steen, maakte Luk van Goor van restauratieatelier Restaura in Heerlen zeer gedetailleerde 3D-scans. “Die scans maken de sporen op de steen goed zichtbaar. Sommige ervan zijn een fractie van een millimeter dieper dan andere. Die sporen werden dus intensiever gebruikt. Ook zien we dat de randen van de steen mooi afgewerkt zijn, wat erop wijst dat dit een eindproduct is en niet een steen die nog verder bewerkt moest worden.”
Het onderzoek ging verder door met kunstmatige intelligentie op zoek te gaan naar mogelijke spelregels. Dit gebeurde bij de Universiteit Maastricht en als onderdeel van het Digital Ludeme Project dat oude spellen onderzocht. Want spellen zijn zo oud als de mensheid en zeggen veel over onze culturele ontwikkeling. Bekend uit de Romeinse tijd is het molenspel, maar van andere spellen wisten we vrijwel niets, tot in Heerlen een bijna 2000 jaar oude steen opdook.
Kunstmatige intelligentie
“We ontwikkelden Ludii, een vorm van kunstmatige intelligentie die spelregels kan achterhalen”, zegt Dennis Soemers, onderzoeker bij het Department of Advanced Computing Sciences van de Maastrichtse universiteit. “We trainden Ludii met spelregels van zo’n honderd middeleeuwse of nog oudere spellen uit hetzelfde culturele gebied als de Romeinse steen. We vonden tientallen mogelijke spelregels. Met die regels speelde Ludii tegen zichzelf en ontdekte zo een paar varianten die voor mensen leuk zijn om te spelen.”
Vervolgens keken de onderzoekers of de bewegingen van de pionnen overeenkomen met de slijtage op de Romeinse steen. Het spelen met één set regels leidt inderdaad tot het met de 3D-scans ontdekte slijtagepatroon. Toch houdt Soemers nog een slag om de arm als het om de exacte spelregels gaat. “Als je Ludii naar een lijnenpatroon, zoals op de steen, laat kijken, dan vindt deze altijd spelregels. Dat zegt niet dat de Romeinen op exact deze manier speelden.”
Dus, een echt spel!
De onderzoekers zijn zeker van hun zaak, dankzij nieuwe informatie uit de 3D-scans en de AI-simulaties. Karen Jeneson, conservator van Het Romeins Museum in Heerlen: “We weten dat de gevonden spelregels de slijtsporen op de steen verklaren en dat ze overeenkomen met spellen uit vergelijkbare culturele periodes. We hebben natuurlijk ook naar andere mogelijkheden voor het gebruik van de steen gekeken, zoals een decoratief element in de architectuur, maar we konden geen andere verklaring vinden. Het gaat dus echt om een onbekend spel uit de Romeinse tijd. Niet voor niets dat één van de belangrijkste wetenschappelijke tijdschriften over archeologie, Antiquity, ons onderzoek publiceert.”
Doel van het spel is het blokkeren van de pionnen van de andere speler. Zulke spellen zijn bekend uit de Middeleeuwen. De vondst in Heerlen bewijst dat ze eeuwen eerder gespeeld werd dan tot nu toe aangenomen.
Het onderzoek is onderdeel van het inmiddels afgesloten Digitaal Ludeme-project. Dit zet kunstmatige intelligentie in om tot meer betrouwbare reconstructies van spellen uit de oudheid te komen die zowel historisch als wiskundig gezien aannemelijk zijn.
Wereldwijd nieuws
Het nieuws over dit spelbord werd niet alleen in Nederland (o.a. NOS, NU, Historiek, Kijk), maar ook wereldwijd opgepikt door allerlei media (bv. BBC, New Scientist, Bangkok Post, Scientific Americain). Wij vonden het nieuwsitem bij het Jeugdjournaal bijzonder leuk en informatief:
